Torborg Nedreaas – pisarka, która nie bała się mroku

Odważna, bezpośrednia i poruszająca – taka jest książka Torborg Nedreaas ,,Nic nie rośnie w blasku księżyca”. Choć została wydana prawie 80 lat temu, wciąż pozostaje boleśnie aktualna. Norweska pisarka uchodzi za jedną z najważniejszych twórczyń okresu powojennego. Była zaangażowana w działalność na rzecz kobiet, a jej liczne nagradzane powieści, opowiadania, eseje i słuchowiska radiowe popularyzowały jej radykalne idee wśród szerokiej publiczności.

AUTORKA Z BERGEN

Torborg Nedreaas urodziła się 13 listopada 1906 roku w Bergen, gdzie spędziła większość dzieciństwa. Zmarła w 1987 roku w Nesodden. Z wykształcenia była nauczycielką muzyki. Choć z literaturą związana była od młodości, zadebiutowała dopiero w wieku trzydziestu dziewięciu lat, publikując dwa zbiory opowiadań: „Før det ringer for tredje gang” (1945) oraz „Bak skapet står øksen” (1945). Jej proza szybko zwróciła uwagę krytyków i czytelników, a dziś uznawana jest za jedną z najciekawszych norweskich autorek okresu powojennego. W latach 1945–1971 opublikowała jeszcze trzy kolejne zbiory opowiadań, cztery powieści, tom słuchowisk radiowych, dramat telewizyjny oraz zbiór felietonów. Dlaczego więc literacki debiut nastąpił tak późno?

Nedreaas przyznała w jednym z wywiadów, że przed rozpoczęciem kariery pisarskiej długo powstrzymywał ją… strach. Obawiała się, że nie pisze „wystarczająco dobrze”. Istotną rolę odegrały także kwestie finansowe oraz fakt, że przez wiele lat tworzenie było dla niej przede wszystkim pasją i sposobem wyrażania siebie. Miłość do literatury rozwinęła już jako młoda dziewczyna. Przełomowym momentem okazał się jej roczny pobyt w Kopenhadze, kiedy po raz pierwszy opuściła Norwegię. Stamtąd wysyłała do przyjaciółek długie, pełne życia i wyobraźni listy – to one utwierdziły ją w przekonaniu, że chce pisać.

Zanim oficjalnie zadebiutowała, publikowała opowiadania w prasie tygodniowej. Tuż przed wybuchem II wojny światowej znalazła się jednak w bardzo trudnej sytuacji życiowej. W 1939 roku rozwiodła się z mężem – przedstawicielem mieszczańskiego Bergen – rezygnując z bezpiecznego, lecz konserwatywnego życia. Została sama z dwoma synami i stojącą przed nią niepewną przyszłością. Jednak co ciekawe swoje pierwsze teksty publikowała pod pseudonimem Tob Kieding, przyjętym po swoim pierwszym mężu. W trudnym dla wszystkich czasie wojny pisarka postanowiła zamieszkać wraz z matką na wyspie Stord. Tematy związane z wojną, jej wpływem na sytuację społeczeństwa były jednym z ważnych tematów jej twórczości. Nedreaas koncentrowała się na losach outsiderów oraz zwykłych ludzi żyjących w cieniu wojny i rozwijającego się kapitalizmu. Z wyjątkową wrażliwością portretowała skromnych, często pomijanych członków społeczeństwa.

PRZEŁOMOWA POWIEŚĆ

Norweska pisarka nie ukrywała swoich lewicowych poglądów, a jej twórczość była bardzo zaangażowana politycznie. Co ciekawe ,,Nic nie rośnie w blasku księżyca” znalazło w kanonie literatury lewicy (obok książek Karla Marxa, Simone de Beauvoir, Johna Steinbecka, Pierre’a Bourdieu i Frantza Fanona).  Jej bohaterowie poruszają się między klasą robotniczą a mieszczaństwem, a ich losy wpisane są w tło wielkich wydarzeń XX wieku – obu wojen światowych oraz okresu międzywojennego.

Debiutancka powieść Nedreaas okazała się punktem zwrotnym w jej karierze. ,,Nic nie rośnie w blasku księżyca” wywołało skrajne reakcje: jedni uznali książkę za wstrząsającą i odważną, inni za zbyt brutalną. Powieść ma dwóch narratorów pierwszoosobowych: mężczyznę, który spędza noc, wysłuchując opowieści nieznajomej kobiety, oraz samą kobietę relacjonującą swoją tragiczną historię. Bezimienna bohaterka reprezentuje pokolenie dorastające tuż przed wojną, które brutalnie zetknęło się z jej konsekwencjami, ale jednocześnie walczy o to, by być czymś więcej niż tylko głosem generacji. Centralnym tematem książki jest destrukcyjna miłość prowadząca bohaterkę do biedy, wykluczenia i nielegalnych aborcji. Światło i mrok splatają się tu w opowieść o niespełnieniu, społecznym osądzie i samotności. Na podstawie powieści powstał serial telewizyjny z 1987 roku w reżyserii Arilda Brinchmanna, a współcześnie wystawiana jest także jej teatralna adaptacja na scenie Den Nationale Scene w Bergen.

KOBIETY W CENRTUM

Choć Nedreaas twierdziła, że nie postrzega siebie jako pisarki „kobiecej”, trudno nie dostrzec jej głębokiej fascynacji życiem kobiet, ich prawami i miejscem w społeczeństwie. Najlepszym przykładem tego zainteresowania jest trylogia o Herdis Hauge, na którą składają się trzy powieści: Trylleglasset (1950), Musikk fra en blå brønn (1960),Ved neste nymåne (1971). Cykl ten należy do najważniejszych świadectw literackich norweskiej prozy powojennej, ukazując dojrzewanie i wewnętrzną walkę kobiety na tle zmieniających się realiów społeczno-politycznych. Także jej debiutancka powieść jest bardzo ważnym głosem w dyskusji o prawach kobiet, ich sytuacji i w kwestii praw reprodukcyjnych.

Torborg Nedreaas pozostaje jedną z najważniejszych norweskich pisarek XX wieku, a jej twórczość nadal porusza czytelników swoją szczerością i odwagą. Jej głos – jednocześnie czuły i bezkompromisowy – przypomina, że literatura ma moc wydobywania na światło tych historii, które zbyt często pozostają w cieniu.

Tekst powstał we współpracy z Wydawnictwem Poznańskim, które wydaje Serię Dzieł Pisarzy Skandynawskich, popularyzującą literaturę Północy.